Kiến trúc suy cho cùng cũng là chuyện ứng xử

hai ha 02

Xã hội chúng ta đang trong giai đoạn phát triển đặt biệt. Hiện tượng toàn cầu hóa đặt ra nhiều vấn đề. Sự biến đổi khí hậu báo hiệu rằng thiên nhiên đã được khai thác đến mức giới hạn của nó. Đất nước ta cũng không nằm ngoài thực tế đó. Nhu cầu của con người ngày càng đa dạng và phức tạp hơn. Với nhu cầu ăn, chúng ta đã qua quá trình từ lúc chỉ cần ăn đủ, ăn no rồi an ngon, cao hơn nữa ăn để không bệnh rồi ăn sao cho thật khỏe mạnh. Cái ăn bây giờ đã ở mức hưởng thụ trong đó ngoài yếu tố ngon còn có cả yếu tố sang trọng, thẩm mỹ và văn hóa. Nhu cầu ở cũng có quá trình phát triển như vậy. Đơn giản nhất là người ta ước mơ “có chỗ chui ra chui vào”, rồi đến ước mơ sở hữu một ngôi nhà, rồi đến một căn nhà đẹp, đầy đủ tiện nghi. Ở mức cao hơn là một chỗ ở không những đủ tiện nghi mà còn phải có bản sắc, tương thích với văn hóa, đẳng cấp của người chủ và tất nhiên ngôi nhà đó phải tạo được một môi trường sống tốt.

Nhiệm vụ của người kiến trúc sư thiết kế ngôi nhà là làm sao cho chủ nhân cảm thấy sướng, cảm thấy thỏa mãn nhu cầu có thực trong không gian của mình. Và đó cũng chính là quá trình giải quyết các ứng xử, các mối quan hệ giữa con người với con người, giữa con người với thiên nhiên, giữa con người với không gian sống của họ trong một điều kiện tự nhiên, một hoàn cảnh cụ thể. Những ứng xử đúng quy luật sẽ được đáp trả bằng lợi ích bền vững lâu dài. Những ứng xử đi ngược với quy luật sớm muộn cũng sẽ không có chỗ tồn tại. Nếu chúng ta nhìn kỹ, mỗi công trình kiến trúc hay một không gian có giá trị từ xưa đến nay luôn thể hiện một thái độ ứng xử khoa học, nhiều trường hợp xứng đáng được gọi là nghệ thuật ứng xử với thiên nhiên và con người. Trong câu chuyện ứng xử của con người với không gian kiến trúc ta thấy hiện rõ sự khác biệt mang tính chất đặc thù về mặt văn hóa, lối sống của từng người khác nhau trong cùng một thời điểm, cùng một hoàn cảnh. Tham gia diễn đàn kỳ này các KTS muốn nói đến cách ứng xử của người tạo ra không gian, người sử dụng không gian với không gian sống của chính bản thân họ. 

Thực tế không phải lúc nào người thiết kế cũng làm tốt công việc của họ và người sử dụng cũng khó mà hài lòng với không gian sống của mình. Vậy đâu là nguyên nhân? Và làm thế nào để có thể khắc phục những vấn đề đó? Sẽ có rất nhiều câu trả lời cho vấn đề này như là: chủ nhà không lắng nghe ý kiến của KTS , KTS kiên quyết bảo vệ ý tưởng của mình, trong khi mục đích, ước muốn của gia chủ đôi khi không được chú ý, hay KTS quá tuân thủ theo lời gia chủ mà quên mất vai trò tư vấn định hướng của mình .v.v. Khi KTS tiến hành thiết kế một không gian, thái độ và quan niệm với không gian đó có tích cực thì mới có được giải pháp tốt. KTS có tâm huyết thì mới có sự đào sâu tìm tòi phát triển ý tưởng, nếu ngược lại chỉ là sự hời hợt và việc thiết kế lúc này chỉ đơn thuần là công cụ để kiếm sống. Đối với chủ nhà, không gian của ngôi nhà đem lại cho họ nơi cư trú, nghỉ ngơi, giải trí và không khí gia đình. Bản thân gia chủ không thể hệ thống được những nhu cầu hay ước muốn của mình mà đa phần những điều đó xuất phát từ những trải nghiệm của họ trong cuộc sống. Chính vì thế muốn có được một không gian sống như ý trước tiên đòi hỏi KTS và gia chủ cần phải biết lắng nghe và chia sẻ. Mỗi không gian được cấu thành từ nhiều chi tiết mà khi chúng được sắp đặt, bố cục một cách hợp lý chúng sẽ tạo thành những không gian mang màu sắc riêng. Khi ta cảm nhận về một không gian nào đó chính là ta đang cảm nhận cách mà những người tạo ra không gian ấy ứng xử với nó. Như vậy, chính cách ứng xử của con người với không gian sống của họ nói lên chính bản thân họ. Và ngược lại, chính những đặc điểm trong không gian sống của họ cũng sẽ nói lên một phàn tính cách và cách ứng xử của họ với những người khác. Chính vì điều đó, để tạo nên một không gian sống có bản sắc, đầy đủ tiện nghi phù hợp với văn hóa, đẳng cấp của gia chủ trước hết chính bản thân người chủ phải biết mình muốn gì và ứng xử ra sao với không gian đó, bên cạnh đó người KTS sẽ giúp đỡ gia chủ thể hiện điều đó qua cách tạo dựng không gian phù hợp. Xin được mượn lời một kiến trúc sư lão làng để mở đầu diễn đàn về ứng xử của con người với không gian sống vì “ kiến trúc suy cho cùng cũng là chuyện ứng xử”.

KHÔNG GIAN SỐNG PHẢI ĐÁP ỨNG ĐƯỢC NHU CẦU CỦA CON NGƯỜI
Ông bà ta thường nói “an cư lạc nghiệp”. Như vậy, không gian sống – theo nghĩa hẹp là ngôi nhà – chính là nơi đáp ứng được nhu cầu định cư của con người. Không gian sống đầu tiên của con người đó chính là những cái hang, cái lều rồi đến ngôi nhà, biệt thự…nhưng những hình thức đó cũng chỉ đáp ứng cho những nhu cầu thiết thực hằng ngày: nơi cư ngụ, sinh hoạt và mọi hoạt động của đời sống định cư. Từ việc tạo ra một không gian khép kín cho nhu cầu cư ngụ, con người đã tác động vào không gian ấy để đáp ứng nhu cầu thẩm mỹ của riêng mình. Nói rộng ra, kiến trúc thể hiện nếp sống và hệ thống tư tưởng của từng thời đại. Bản sắc kiến trúc truyền thống Việt Nam có đặc điểm khiêm tốn và đơn giản về khối hình, kiến trúc thường cân xứng, hướng nội nhưng hài hòa với khung cảnh thiên nhiên như muốn hòa nhập hữu cơ theo quan điểm “nhất thể vũ trụ”, “âm dương quân bình” và “thiên nhiên hợp nhất”. Từ tổ chức không gian đến kết cấu chất liệu đơn giản, khúc chiết, hợp lý, cân bằng và hài hòa với đặc điểm sinh thái môi trường, đạt trình độ cao của nguyên tắc xây dựng điển hình “tối thiểu là tối đa”… Thái độ ứng xử trước hoàn cảnh, bảng thang giá trị của người Việt Nam cũng góp phần quan trọng tạo nên nét riêng cho giá trị truyền thống kiến trúc: tình làng nghĩa xóm tạo ra lối sống cộng đồng hài hòa, cởi mở, hiếu khách, quan tâm đến nhau; đời sống gia đình không chỉ bó kín sau cánh cổng; cuộc sống gắn chặt với cộng đồng biểu hiện ngay trong khuôn viên gia đình, trên ngõ xóm, đường làng, dưới gốc đa, bên quán nước, trên sân đình, vườn chùa…Kiến trúc hiện đại sẽ tiếp nối con đường đó để phấn đấu có một nền văn hóa tiên tiến, đâm đà bản sắc dân tộc.

KHÔNG GIAN SỐNG THỂ HIỆN CÁI TÔI CÁ TÍNH VÀ ĐẲNG CẤP CỦA GIA CHỦ

Hiện nay, trong lĩnh vực xây dựng nhà ở tư nhân, độ tuổi gia chủ phần lớn tập trung ở thế hệ 6X, 7X và một số bạn trẻ 8X. Một thế hệ chủ đầu tư mới hình thành: cá tính bộc lộ rõ nét hơn, hướng đến sự độc đáo cũng như khẳng định cái tôi của gia chủ hơn. Các không gian chung ít phô trương và không gian riêng ngày càng được quan tâm, chăm chút nhiều hơn. Với xu hướng trẻ hóa, các tông màu chung chung, quen thuộc đang nhường chỗ cho những gam màu mạnh, ấn tượng. Giấy dán tường thay thế dần các sơn phết cầu kỳ bởi có nhiều mẫu mã đa dạng, dễ thay thế khi muốn làm mới rèm cửa, không chỉ là vật liệu che chắn thuần túy mà còn là những bức tranh, mảng miếng trang trí mềm mại, cá tính. Các vật liệu “mềm” khác như vách thạch cao, thảm, tranh ảnh…cũng được sử dụng nhiều hơn, rút ngắn thời gian thi công theo kiểu hoàn thiện “cứng”.

NỘI THẤT ĐƯỢC QUAN TÂM ĐẶC BIỆT

Phần mềm được đầu tư nhiều hơn và vật dụng nội thất của ngôi nhà được quan tâm đặc biệt. Một chi tiết nhỏ như cái bàn, tranh ảnh treo tường…gia chủ cũng yêu cầu kiến trúc sư tư vấn để có sự đồng bộ, hài hòa. Mảng không gian cây xanh, thoáng mát…hầu như luôn được khách hàng đặt ra trong tiêu chí thiết kế ngay từ ban đầu. Thậm chí, họ “sẵn sàng” hi sinh một phần diện tích trong ngôi nhà để làm khoảng thông thoáng hợp lý, phù hợp phong thủy; Đa số khách hàng trẻ hiện nay đều sử dụng dịch vụ thiết kế chi tiết từ nội thất đến từng vật dụng sao cho thật tiện nghi, phù hợp với hoàn cảnh sống của mình.

KHÔNG GIAN VỈA HÈ TRONG ĐÔ THỊ

Kiến trúc nhà ở hai bên đường thành phố Hồ Chí Minh thường có chức năng kép: mua bán (dịch vụ) và cư trú nên kiểu kiến trúc cũng đáp ứng nhu cầu này. Nhà thì cửa rộng, có không gian phía trước dành cho việc giao dịch, mua bán, …Phần còn lại dành cho việc cư trú, hầu như không có chỗ đậu xe riêng. Tất cả điều đó đồng nghĩa với mọi sinh hoạt mưu sinh diễn ra khắp nơi. Vì vậy, vỉa hè như một không gian trung chuyển chức năng thứ nhất (mua bán). Người bán tiếp nhận và chuyển hàng hóa vào nhà thông qua vỉa hè, người mua cần một nơi dừng lại mua rồi di chuyển…Lớn hơn nữa, các sinh hoạt này vốn đã hình thành và thẩm thấu trong cộng đồng dân cư qua thời gian, không gian quen thuộc. Trong đó, vỉa hè tồn tại và mang vác tất cả những sinh hoạt, cách sống, lối sống đã được định hình từ kiểu đô thị thương nghiệp nông nghiệp có từ bao đời. Do vậy, vỉa hè tồn tại không chỉ có mục đích duy nhất là giao thông mà còn là phương tiện kiếm sống của cộng đồng người.

KHÔNG GIAN CÔNG CỘNG

Vấn đề công trình công cộng ở các đô thị lớn hiện nay là một vấn đề hết sức nhạy cảm bởi tiềm năng kinh tế về mặt bằng đất đai, vị trí kinh doanh, giao thông thuận lợi…Chính từ những khía cạnh này mà không ít nhà quản lý đô thị hiện nay nhìn nhận kiến trúc công cộng dưới góc độ cái có ích nhiều hơn là nhìn nó ở góc độ thẩm mỹ trong tổng thể không gian đô thị. Có hai yếu tố tác động lẫn nhau tạo ra kiểu kiến trúc đô thị là thành tố không gian – vật chất bao gồm không gian quy hoạch, kiến trúc, cơ sở hạ tầng, môi trường sinh thái và thành tố văn hóa – xã hội bao gồm trước hết là đặc điểm hình thành đô thị, tổ chức cộng đồng dân cư với những thiết chế đô thị được xây dựng hiện tại. Đặt cả hai thành tố trên với thực tế kiến trúc công cộng xem ra đều đối diện với những khó khăn gay gắt mà chưa có lời giải thỏa đáng.

KHÔNG GIAN CÔNG CỘNG

Vấn đề công trình công cộng ở các đô thị lớn hiện nay là một vấn đề hết sức nhạy cảm bởi tiềm năng kinh tế về mặt bằng đất đai, vị trí kinh doanh, giao thông thuận lợi…Chính từ những khía cạnh này mà không ít nhà quản lý đô thị hiện nay nhìn nhận kiến trúc công cộng dưới góc độ cái có ích nhiều hơn là nhìn nó ở góc độ thẩm mỹ trong tổng thể không gian đô thị. Có hai yếu tố tác động lẫn nhau tạo ra kiểu kiến trúc đô thị là thành tố không gian – vật chất bao gồm không gian quy hoạch, kiến trúc, cơ sở hạ tầng, môi trường sinh thái và thành tố văn hóa – xã hội bao gồm trước hết là đặc điểm hình thành đô thị, tổ chức cộng đồng dân cư với những thiết chế đô thị được xây dựng hiện tại. Đặt cả hai thành tố trên với thực tế kiến trúc công cộng xem ra đều đối diện với những khó khăn gay gắt mà chưa có lời giải thỏa đáng.

VÀ VẤN ĐỀ QUY HOẠCH ĐÔ THỊ

Đô thị hóa là một trào lưu không thể cưỡng lại, chính vì vậy, việc đón đầu bằng quy hoạch là việc làm không thể thiếu của bất kỳ nhà quản lý đô thị nào. Xã hội càng phát triển, nhu cầu hưởng thụ văn hóa ngày càng cao thì vai trò thẩm mỹ kiến trúc ở đô thị phải gắn liền với các hoạt động sống của đô thị với 2 khía cạnh: kinh tế (mặt vật chất, nghĩa là nhà cửa, cơ sở hạ tầng) và văn hóa (mặt tinh thần gồm lối sống, cách ăn mặc, mưu sinh,…). Thật ra, cái đẹp của kiến trúc không phải chỉ ở những hình khối vươn cao, trải rộng, lại càng không phải là một hệ thống các hình khối được phủ màu mà nó phản ánh diện mạo của một nền văn minh, rộng hơn là cả một nền văn hóa.

KTS Ngô Việt Khánh Duy

One thought on “Kiến trúc suy cho cùng cũng là chuyện ứng xử”

Trả lời

Thư điện tử của bạn sẽ không được hiện thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *

Bạn có thể sử dụng các thẻ HTML và thuộc tính sau: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>